Monografię naukową Polska wieś – wizja odnowy i rozwoju współtworzą oryginalne prace twórcze, powstałe na podstawie referatów wygłoszonych na Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej o tym samym tytule podczas Europejskiego Kongresu Odnowy i Rozwoju Wsi, który odbył się w dniach 8–10 maja 2025 w Poznaniu. Konferencja została zorganizowana przez Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu oraz Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Miała ona charakter interdyscyplinarny, łącząc naukowców z wielu ośrodków naukowych, reprezentujących różne dziedziny i dyscypliny naukowe. Stanowiła ważne forum prezentacji idei, innowacyjnych rozwiązań, najlepszych praktyk, a także podmiotów i systemów wsparcia w działaniach na rzecz wsi i obszarów wiejskich. Podczas wspomnianego wydarzenia, odnosząc się do wizji odnowy i rozwoju polskiej wsi, przedstawiono spojrzenie na to wiodące zagadnienie z perspektywy różnych dziedzin nauki, m.in.: socjologii, geografii, ekonomii, demografii, rolnictwa, nauki o klimacie czy prawa.
W trakcie konferencji wybitni prelegenci z wiodących ośrodków badawczych całego kraju zaprezentowali wystąpienia odnoszące się m.in. do innowacji w rolnictwie, zeroemisyjnej energii, ochrony przyrody i klimatu, zmian w strukturze przestrzennej wsi, sytuacji demograficznej, wyludniania się wsi czy dziedzictwa kulturowego. W obliczu obecnych dynamicznych zmian społecznych, gospodarczych i środowiskowych konferencja stała się przestrzenią do dyskusji na temat wyzwań, przed którymi stoi wieś oraz możliwości, jakie oferują nowoczesne technologie, zmieniające się modele gospodarki i konieczność stosowania zasad zrównoważonego rozwoju.

Zagadnienie zawarte w tytule – czyli wizja odnowy i rozwoju polskiej wsi – zostało przestawione w ramach czterech obszarów tematycznych:

• wieś, wiejskość i paradygmat rozwoju,
• gospodarka, sytuacja ekonomiczna wsi,
• społeczności wiejskie,
• środowisko i wiejska przestrzeń.

W wielowymiarowej analizie problemów wsi omówiono kluczowe kwestie związane z rozwojem obszarów wiejskich. Wysunięto wiele interesujących wniosków, z których najważniejsze wymieniono poniżej.

• Pojęcie wiejskości w społeczeństwie postindustrialnym obejmuje przestrzeń wiejską, specyficzną rzeczywistość społeczną oraz zbiorowe wyobrażenia, które mimo znacznego zbliżenia do referencyjnego miasta sprawiają, że wieś ciągle nie zatraciła swojej tożsamości.
• Odnowa wsi jest nadal potrzebna, ponieważ inicjuje przemiany w obszarach: systemowym, aksjologicznym, ekonomicznym i praktycznym.
• Następuje zmiana paradygmatu rozwoju polskiego rolnictwa, polegająca na przechodzeniu rolnictwa z modelu industrialnego na społecznie zrównoważony przez identyfikację wyzwań ekonomicznych, społecznych i środowiskowych.
• Wdrażanie nowych technologii i innowacji z zastosowaniem sztucznej inteligencji może przyczynić się do zwiększenia wydajności oraz zrównoważonego rozwoju rolnictwa.
• W zaspokajaniu potrzeb energetycznych obszarów wiejskich wzrasta rola energii odnawialnej, w tym słonecznej i wiatrowej.
• Wyludnianie się wsi jest związane ze zjawiskiem migracji do miast i wskazuje na konieczność zmiany paradygmatu rozwoju obszarów wiejskich, aby przyciągnąć młodsze pokolenia i stymulować rozwój lokalnych społeczności.
• Konieczna jest ochrona tradycji, kultury i krajobrazu wsi przy jednoczesnym rozwoju nowych funkcji przestrzennych, które odpowiadałyby na zmieniające się potrzeby mieszkańców.
• Postępujące zmiany demograficzne związane ze starzejącym się społeczeństwem wiejskim generują wyzwania, takie jak m.in zapewnienie odpowiednich usług społecznych i poprawę jakości życia na wsi.
• Skutki zmian klimatu stanowiące istotne zagrożenie dla środowiska i rolnictwa oraz kwestie ochrony środowiska przyrodniczego, zarówno w aspekcie ochrony przyrody nieożywionej (powietrze, woda, gleba), jak i przyrody ożywionej (gatunki, ekosystemy) są kluczowym elementem zapewniania dobrostanu człowieka.

SŁOWO WSTĘPNE

WIEŚ, WIEJSKOŚĆ I PARADYGMAT ROZWOJU
Maria Halamska   Wiejskość w społeczeństwie postindustrialnym
Ryszard Wilczyński   Oddolność, aktywność i podmiotowość mieszkańców w odnowie wsi
Romuald Jończy   Rzeczywiste wyludnienie wsi w Polsce wobec zmian demograficzno-ekonomicznych i społeczno-kulturowych. Czy zachodzi konieczność zmiany paradygmatu rozwoju?
Anna Matuszczak, Andrzej Czyżewski   Wyzwania polskiego rolnictwa wobec zmieniającego się paradygmatu jego rozwoju

GOSPODARKA, SYTUACJA EKONOMICZNA WSI
Wawrzyniec Czubak, Karolina Pawlak, Walenty Poczta, Arkadiusz Sadowski   Aktualne uwarunkowania i wyzwania wobec polskiego rolnictwa
Paweł Chmieliński, Michał Dudek, Barbara Wieliczko   Trwały rozwój obszarów wiejskich w warunkach niepewności: wyzwania dla gospodarki lokalnej i rynku pracy
Marcin Pszczoła, Bogna Zawieja, Laura Slebioda   Innowacje w rolnictwie: sztuczna inteligencja i nowoczesne technologie w służbie hodowli roślin i zwierząt
Aneta Suchoń   Prawo unijne i polskie wobec wyzwań zrównoważonego rozwoju działalności rolniczej

SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIE
Wojciech Knieć   Społeczności wiejskie we współczesnej Polsce – zasoby, dynamika i wizje rozwoju 
Piotr Nowak, Anna Jastrzębiec-Witowska, Krzysztof Gorlach   Dziedzictwo jako instrument rozwoju 

ŚRODOWISKO I WIEJSKA PRZESTRZEŃ
Jerzy Kozyra, Mariusz Matyka   Presja zmian klimatycznych, ekstremalne zjawiska pogodowe a środowisko i rolnictwo
Elżbieta Raszeja   Architektura i krajobraz wsi jako wyraz zmiany kulturowej oraz nowych funkcji obszarów wiejskich – między ochroną trwałych
wartości a kreacją nowych form
Krystian Heffner, Agnieszka Majorek-Gdula   Ewolucja osadnictwa wiejskiego – w kierunku nowej struktury przestrzennej wsi